سندرم ویلیامز: همه چیزهایی که باید بدانید

مقدمه

سندرم ویلیامز (Williams Syndrome یا Williams-Beuren Syndrome) یک بیماری ژنتیکی نادر است که بر بخش‌های مختلفی از بدن تأثیر می‌گذارد. این سندرم باعث ویژگی‌های خاص چهره، مشکلات قلبی، تأخیر در رشد و رفتار اجتماعی بسیار دوستانه می‌شود. افراد مبتلا اغلب شخصیتی شاد، مهربان و علاقه‌مند به موسیقی دارند، اما ممکن است با چالش‌های یادگیری و اضطراب روبرو باشند.

این بیماری در حدود ۱ در هر ۷۵۰۰ تا ۱۰۰۰۰ تولد زنده رخ می‌دهد و در دختر و پسر به طور برابر دیده می‌شود.

علل و اساس ژنتیکی

سندرم ویلیامز به دلیل حذف یک بخش کوچک از کروموزوم ۷ (ناحیه q11.23) ایجاد می‌شود. این بخش شامل ۲۶ تا ۲۸ ژن است که یکی از مهم‌ترین آن‌ها ژن ELN (الاستین) است. الاستین پروتئینی است که به رگ‌های خونی و بافت‌های اتصالی خاصیت کشسانی می‌دهد. حذف این ژن باعث مشکلات عروقی و قلبی می‌شود. ژن‌های دیگر مانند GTF2I و LIMK1 هم در رفتار اجتماعی و توانایی‌های شناختی نقش دارند.

این حذف معمولاً به صورت تصادفی (de novo) در زمان تشکیل تخمک یا اسپرم رخ می‌دهد و ارثی نیست.

نحوه وراثت

این بیماری به صورت اتوزومال غالب وراثت می‌یابد، اما بیشتر موارد (بیش از ۹۵%) جدید و غیرارثی هستند. اگر یکی از والدین مبتلا باشد، احتمال انتقال به فرزند ۵۰ درصد است. در برخی خانواده‌ها، یک وارونگی (inversion) بی‌ضرر در کروموزوم ۷ والدین می‌تواند خطر را کمی افزایش دهد.

پاتوفیزیولوژی (چرا این علائم ایجاد می‌شوند؟)

حذف ژن ELN باعث کاهش الاستین و سفت شدن رگ‌ها (به ویژه تنگی فوق سوپراوالوولار آئورت) می‌شود. حذف دیگر ژن‌ها بر رشد مغز، تنظیم کلسیم خون و رفتار اجتماعی تأثیر می‌گذارد. مثلاً افزایش کلسیم خون (هیپرکلسمی) در نوزادی شایع است و ممکن است به حساسیت بیش از حد به ویتامین D مربوط باشد.

علائم و ویژگی‌ها

علائم از خفیف تا شدید متفاوت است و معمولاً از کودکی ظاهر می‌شود:

ویژگی‌های چهره (به آن “چهره الفین‌مانند” یا elfin face می‌گویند):

پیشانی پهن، چشم‌های ستاره‌دار، بینی کوتاه و نوک‌دار، لب‌های پر، دهان بزرگ، گونه‌های برجسته.

مشکلات قلبی-عروقی (در ۸۰% موارد):

تنگی فوق سوپراوالوولار آئورت (SVAS)، تنگی شریان ریوی، فشار خون بالا.

رشد و جسمی:

وزن کم هنگام تولد، رشد آهسته، قد کوتاه، مشکلات تغذیه در نوزادی، یبوست، مشکلات کلیوی.

شناختی و رفتاری:

تأخیر در رشد (نشستن، راه رفتن، صحبت کردن)، ناتوانی ذهنی خفیف تا متوسط.
نقاط قوت: مهارت زبانی خوب، حافظه شنیداری قوی، علاقه شدید به موسیقی.
نقاط ضعف: مشکل در مهارت‌های فضایی (مثل نقاشی یا پازل).
شخصیت: بسیار اجتماعی، مهربان، بدون ترس از غریبه‌ها، اما اضطراب بالا، بیش‌فعالی (ADHD) و حساسیت به صداها (هایپراکوزی).

سایر علائم:

افزایش کلسیم خون در نوزادی، کم‌کاری تیروئید، دیابت در بزرگسالی، مشکلات دندانی، شنوایی و بینایی.

تشخیص

تشخیص با ترکیب بررسی بالینی و آزمایش ژنتیکی انجام می‌شود:

آزمایش اصلی — آرایه کروموزومی (CMA) یا FISH برای تأیید حذف 7q11.23.
آزمایش‌های تکمیلی: اکوکاردیوگرام قلب، آزمایش خون برای کلسیم و تیروئید، سونوگرافی کلیه.

مشاوره ژنتیک

اگر کودک مبتلا باشد، والدین باید تست شوند تا مشخص شود حذف ارثی است یا نه. در موارد غیرارثی، خطر تکرار برای فرزندان بعدی بسیار کم (کمتر از ۱%) است. مشاوره کمک می‌کند خانواده‌ها تصمیم‌گیری آگاهانه برای بارداری آینده بگیرند. تست پیش از بارداری (PGD) هم ممکن است.

درمان و مدیریت

درمان قطعی وجود ندارد، اما مدیریت علائم زندگی را بسیار بهتر می‌کند:

قلبی: نظارت منظم، دارو یا جراحی.
تغذیه و رشد: گفتاردرمانی، کاردرمانی، فیزیوتراپی از سنین پایین.
رفتاری: آموزش ویژه، دارو برای اضطراب یا بیش‌فعالی.
کلسیم بالا: رژیم غذایی کم‌کلسیم، دارو در موارد شدید.
نظارت منظم: چکاپ سالانه قلب، کلیه، تیروئید و کلسیم.

در ایران، مراکز توانبخشی و کلینیک‌های ژنتیک حمایت خوبی ارائه می‌دهند.

پیش‌آگهی (آینده)

با مراقبت خوب، بیشتر افراد عمر طبیعی دارند. مشکلات قلبی اصلی‌ترین خطر است (خطر مرگ ناگهانی بالاتر، به ویژه در بیهوشی). در بزرگسالی، بسیاری استقلال نسبی دارند، شغل ساده پیدا می‌کنند و زندگی شادی دارند، اما اغلب نیاز به حمایت خانواده دارند. چاقی، دیابت و مشکلات استخوانی در بزرگسالی شایع است.

نکات مفید دیگر

افراد مبتلا اغلب استعداد فوق‌العاده‌ای در موسیقی دارند — بسیاری نوازنده ماهر می‌شوند.
حمایت عاطفی خانواده خیلی مهم است؛ گروه‌های حمایتی در جهان (مانند Williams Syndrome Association) و در ایران مراکز ژنتیک کمک می‌کنند.
از مصرف مولتی‌ویتامین‌های حاوی ویتامین D در کودکان کوچک پرهیز کنید.
تشخیص زودهنگام کلید موفقیت است — مداخلات زودرس تفاوت بزرگی ایجاد می‌کند.

Reference:

http://1. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK1249