نکات کلیدی در مورد بیماری‌های خودایمنی

مقدمه

بیماری‌های خودایمنی گروهی از اختلالات پیچیده هستند که در آن‌ها سیستم ایمنی بدن که وظیفه دفاع در برابر عوامل خارجی مانند باکتری‌ها و ویروس‌ها را دارد، به اشتباه به سلول‌ها و بافت‌های سالم خود حمله می‌کند. این حمله می‌تواند به اندام‌های مختلفی مانند مفاصل، پوست، غدد، یا سیستم عصبی آسیب برساند و منجر به علائم مزمن و گاهی ناتوان‌کننده شود. بر اساس گزارش‌های جهانی، بیش از ۱۰۰ نوع بیماری خودایمنی شناخته‌شده وجود دارد که حدود ۳۲۰ میلیون نفر در جهان را تحت تأثیر قرار می‌دهد، با شیوعی که بین ۳ تا ۹ درصد جمعیت تخمین زده می‌شود. زنان به طور قابل توجهی بیشتر مبتلا می‌شوند (حدود ۷۸ درصد موارد) و عوامل ژنتیکی، محیطی و عفونی در بروز آن‌ها نقش دارند. در ایران، شیوع این بیماری‌ها در حال افزایش است، به ویژه ام‌اس (مالتیپل اسکلروزیس) که بیش از ۱۲۰ هزار نفر را مبتلا کرده، در حالی که آمار جهانی آن حدود ۲.۸ میلیون نفر است. این رشد ممکن است به عوامل محیطی مانند آلودگی هوا مرتبط باشد، که تحقیقات اخیر نشان می‌دهد خطر ابتلا به بیماری‌هایی مانند لوپوس و آرتریت روماتوئید را افزایش می‌دهد.

سیستم ایمنی بدن مانند یک ارتش عمل می‌کند که باید دشمنان خارجی را شناسایی کند، اما در بیماری‌های خودایمنی، این ارتش به اشتباه به “دوستان” حمله می‌کند. جالب است بدانید که این بیماری‌ها اغلب ارثی هستند و می‌توانند ناگهان ظاهر شوند، بدون هشدار قبلی. همچنین، شیوع جهانی آن‌ها در حال افزایش چشمگیری است، با نرخ ۳ تا ۱۲ درصد سالانه، که برخی کارشناسان آن را یک “اپیدمی” می‌نامند. یکی از جنبه‌های جالب، نقش میکروبیوم روده است: تریلیون‌ها باکتری در روده ما زندگی می‌کنند که سیستم ایمنی را تنظیم می‌کنند و اختلال در این تعادل (دیسبیوزیس) می‌تواند به بروز بیماری‌هایی مانند لوپوس یا آرتریت روماتوئید منجر شود. مطالعات نشان می‌دهد که این باکتری‌ها می‌توانند پاسخ ایمنی را تغییر دهند و حتی متابولیت‌هایی تولید کنند که التهاب را کنترل می‌کنند.

علل و عوامل خطر بیماری‌های خودایمنی

علت دقیق بیماری‌های خودایمنی هنوز ناشناخته است، اما ترکیبی از عوامل ژنتیکی (مانند جهش در ژن‌های  HLA)، محیطی (مانند قرارگیری در معرض سموم یا سیگار کشیدن) و عفونی (مانند ویروس EBV که عامل مونونوکلئوز است) در آن نقش دارد. تحقیقات اخیر نشان می‌دهد که ویروس EBV ممکن است محرک پنهان لوپوس باشد، زیرا سیستم ایمنی را به حمله به هسته سلول‌های خود وادار می‌کند. همچنین، آلودگی هوا به عنوان یک عامل جدید شناسایی شده که احتمال ابتلا را افزایش می‌دهد، به ویژه در شهرهای صنعتی ایران. کمبود ویتامین D نیز خطر را بالا می‌برد و مطالعاتی نشان داده که مصرف مکمل‌های ویتامین D می‌تواند خطر ابتلا را تا ۲۲ درصد کاهش دهد. در ایران، افزایش شیوع ام‌اس و آرتریت روماتوئید ممکن است به عوامل محلی مانند استرس، رژیم غذایی و آلودگی مرتبط باشد.

یکی از جنبه‌های جذاب، نقش میکروبیوم روده در این بیماری‌هاست. روده ما خانه تریلیون‌ها میکروب است که سیستم ایمنی را آموزش می‌دهند. اختلال در این میکروبیوم می‌تواند به از دست رفتن تحمل ایمنی منجر شود و بیماری‌هایی مانند کرون یا ام‌اس را تحریک کند. جالب است که تغییرات در رژیم غذایی، مانند مصرف فیبر بالا، می‌تواند این میکروب‌ها را تعدیل کند و التهاب را کاهش دهد. همچنین، ارتباط با کووید-۱۹بحث ‌برانگیز است: عفونت کووید می‌تواند خطر ابتلا به بیماری‌های خودایمنی را تا ۴۳ درصد افزایش دهد و Long COVID  ممکن است به دلیل فعال‌سازی مجدد ویروس‌های نهفته مانند EBV باشد. مطالعات نشان می‌دهد که افراد با کووید شدید دو برابر بیشتر در معرض خطر خودایمنی هستند.

انواع اصلی بیماری‌های خودایمنی

در ادامه، انواع رایج را بر اساس شیوع جهانی و محلی توصیف می‌کنیم. این لیست بر اساس مقالات MSN و گزارش‌های ACR ۲۰۲۵ گسترش یافته است.

1. آرتریت روماتوئید (RA): سیستم ایمنی به مفاصل حمله می‌کند و باعث التهاب، درد و سفتی صبحگاهی می‌شود.

• علائم: خستگی، تورم مفاصل و کاهش اشتها.
• علل: عوامل ژنتیکی، عفونت‌ها و سیگار.
• درمان: داروهای ضدالتهابی مانند متوترکسات.
• آمار: حدود ۱۸ میلیون نفر جهانی؛ در ایران، افزایشی با توجه به آلودگی هوا.

2. لوپوس اریتماتوز سیستمیک (SLE): حمله به چندین اندام مانند پوست، کلیه‌ها و قلب. علائم: بثورات پروانه‌ای روی صورت، خستگی و درد مفاصل.

• علل: ژنتیک، هورمون‌ها (بیشتر در زنان) و ویروس
• درمان: کورتیکواستروئیدها و ایمونوساپرسانت‌ها.
• آمار: حدود ۵ میلیون نفر جهانی؛ تحقیقات ۲۰۲۵ نشان‌دهنده خطر بالاتر بیماری قلبی در مبتلایان.

3. مالتیپل اسکلروزیس (MS): حمله به سیستم عصبی مرکزی، منجر به مشکلات حرکتی و بینایی.

• علائم: بی‌حسی، خستگی و مشکلات تعادل.
• علل: ژنتیک و عفونت‌ها.
• درمان: اینترفرون‌ها و درمان‌های سلولی جدید.
• آمار: ۲.۸ میلیون جهانی، بیش از ۱۲۰ هزار در ایران با رشد نگران‌کننده.

4. دیابت نوع ۱: حمله به سلول‌های تولیدکننده انسولین در پانکراس.

• علائم: تشنگی زیاد، کاهش وزن و خستگی.
• علل: ژنتیک و ویروس‌ها.
• درمان: انسولین.
• آمار: حدود ۹ میلیون نفر جهانی.

5. پسوریازیس: حمله به پوست، باعث پلاک‌های قرمز و پوسته‌ریزی.

• علائم: خارش و درد.
• علل: ژنتیک و استرس.
• درمان: کرم‌های موضعی و بیولوژیک‌ها.
• آمار: ۱۲۵ میلیون جهانی.

6. بیماری کرون (Crohn’s): التهاب دستگاه گوارش.

• علائم: اسهال، درد شکم و کاهش وزن.
• علل: ژنتیک و میکروبیوم روده.
• درمان: ضدالتهابی‌ها و جراحی.
• آمار: حدود ۱ میلیون در آمریکا.

7. هاشیموتو (تیروئیدیت): حمله به غده تیروئید، منجر به کم‌کاری.

• علائم: افزایش وزن، خستگی و ریزش مو.
• علل: ژنتیک.
• درمان: هورمون جایگزین.

8. گریوز (پرکاری تیروئید): حمله به تیروئید برای تولید بیش از حد هورمون.

• علائم: کاهش وزن، اضطراب.
• درمان: داروهای ضدتیروئید.

9. سندرم شوگرن (Sjögren): حمله به غدد بزاقی و اشکی.

• علائم: خشکی دهان و چشم، خستگی.
• علل: ژنتیکی.
• درمان: مرطوب‌کننده‌ها و ایمونوتراپی.

بسیاری از افراد مشهور با این بیماری‌ها زندگی می‌کنند و داستان‌هایشان الهام‌بخش است. مثلاً سلنا گومز با لوپوس مبارزه می‌کند و حتی پیوند کلیه انجام داد. کیم کارداشیان با پسوریازیس، ونوس ویلیامز با شوگرن و پیت دیویدسون با کرون زندگی می‌کنند. این داستان‌ها نشان می‌دهد که با مدیریت مناسب، می‌توان زندگی فعالی داشت.

جدول مقایسه انواع رایج بیماری‌های خودایمنی

پیشگیری و چشم‌انداز آینده

پیشگیری شامل سبک زندگی سالم، مصرف ویتامین D و اجتناب از عوامل خطر است.

Reference:

https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/21624-autoimmune-diseases

https://www.fredhutch.org/en/diseases/autoimmune-diseases/facts-resources.html

https://www.niehs.nih.gov/health/topics/conditions/autoimmune

https://nationalhealthcouncil.org/blog/a-major-health-crisis-the-alarming-rise-of-autoimmune-disease/

https://www.prevention.com/health/health-conditions/a28103519/autoimmune-disease-facts/